Gelijke kansen op gezondheid – onder constructie Mechanismen achter gezondheidsachterstanden

Mechanismen achter gezondheidsachterstanden

Theorie

Niet alle inwoners hebben dezelfde gezondheidskansen. Leefomstandigheden bepalen voor een deel de ervaren gezondheid en levensverwachting. Onderliggende factoren, zoals armoede, bestaansonzekerheid, een gering sociaal netwerk, beperkte gezondheidsvaardigheden en een ongezonde leefomgeving zijn vaak de oorzaak van gezondheidsachterstanden.

Mensen hebben bijvoorbeeld eerder een slechtere ervaren gezondheid als ze leven met schulden, laaggeletterd zijn of wonen in een slecht onderhouden woning. Gezondheid wordt bepaald door de omstandigheden waarin mensen geboren worden, opgroeien, wonen en werken (in combinatie met persoonlijke kenmerken). Vaak is het niet eenvoudig voor mensen om zelf deze omstandigheden te veranderen. Gemeenten kunnen hier voor een deel wel invloed op uitoefenen. Het streven is om gelijke kansen te creëren voor alle inwoners. Daarvoor is het belangrijk om als gemeente in te zetten op deze onderliggende factoren om zo de gezondheid van de inwoners te verbeteren en niet alleen te focussen op (individuele) leefstijlinterventies.

Relatie leefomstandigheden en gezondheid. Bron: Pharos, Samenhang armoede, schulden en gezondheid Relatie leefomstandigheden en gezondheid. Bron: Pharos, Samenhang armoede, schulden en gezondheid

Onderliggende factoren

Armoede

De situatie waarin mensen onvoldoende beschikken over materiële, culturele en/of sociale middelen, waardoor men wordt uitgesloten van een door de samenleving beschouwde minimale levensstandaard (Movisie). Onvoldoende materiële middelen hebben bijvoorbeeld betrekking tot het gebrek aan geld of inkomen. Onvoldoende culturele/sociale middelen betreffen onder andere een beperkt sociaal netwerk of toegang tot publieke voorzieningen.

Bestaanszekerheid

Een bestaan om mee te kunnen doen in de samenleving. Dit betekent voldoende en voorspelbaar inkomen, buffer voor onverwachte uitgaven, een woning en toegang tot onderwijs en zorg (Divosa).

Gezondheidsvaardigheden

De vaardigheden om informatie over gezondheid, zorg en ziekte te vinden, te verkrijgen, te begrijpen, te beoordelen en toe te passen. Hierbij gaat het niet alleen om lezen en schrijven maar ook om communiceren, overzicht hebben over taken, doorzettingsvermogen, discipline, problemen oplossen en kunnen plannen. Denk bijvoorbeeld ook aan gespreksvaardigheden, digitale vaardigheden of rekenvaardigheden. Mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden hebben moeite met het verkrijgen, begrijpen en gebruiken van informatie over gezondheid. Deze groep is dan ook minder goed in staat om een eigen regie te voeren over hun gezondheid (Pharos en Zorg voor Beter).

Leefomgeving

Een gezonde inrichting van de leefomgeving beschermt tegen negatieve omgevingsinvloeden en bevordert de gezondheid. Een gezonde leefomgeving is een leefomgeving die bewoners als prettig ervaren, waar gezonde keuzes gemakkelijk en logisch zijn, en waar negatieve invloed op gezondheid zo klein mogelijk is. Belangrijke elementen voor een gezonde leefomgeving zijn uitnodigen tot bewegen (wandelen, fietsen, spelen, sporten), elkaar ontmoeten, ontspannen, een goede milieukwaliteit (lucht, geluid), klimaatbestendigheid en een goede toegang tot voorzieningen (GGD GHOR).

Meer weten? Pharos Leefomgeving Gezondheidsverschillen

Ongelijk investeren voor meer gelijke kansen

Onderliggende factoren zoals bestaansonzekerheid, armoede en schulden kunnen stress veroorzaken. Dit kan een negatief effect hebben op de gezondheid en creëert bij de meest kwetsbare mensen een gezondheidsachterstand. Mensen met een laag inkomen, praktische opleiding en/of beperkte gezondheidsvaardigheden leven vaker in deze ongunstige omstandigheden. Deze mensen hebben dikwijls een slechtere ervaren gezondheid en een lagere levensverwachting dan mensen met een hoge opleiding en een hoog inkomen. In deze kwetsbare groep valt de meeste gezondheidswinst te behalen. Om gelijke kansen te creëren voor alle inwoners op een goed ervaren gezondheid en een hogere levensverwachting, moet er ongelijk worden geïnvesteerd. Kwetsbare inwoners hebben maatwerk nodig.

 

Bijvoorbeeld; Door de inwoners met schulden individuele begeleiding te bieden bij hen thuis via bijvoorbeeld Schuldhulpmaatje, in plaats van een maandelijks openbaar loket in de bibliotheek van een budgetcoach voor alle inwoners van de gemeente. 

Lees meer
Streven naar gelijke gezondheidskansen door maatwerk. Bron: Pharos Streven naar gelijke gezondheidskansen door maatwerk. Bron: Pharos

Chronische stress en gezondheid

Ongunstige leefomstandigheden zoals bestaansonzekerheid, langdurig leven in armoede of met problematische schulden, kunnen leiden tot chronische stress. Deze aanhoudende stress zorgt voor gezondheidsklachten. Dit betreft zowel lichamelijke als mentale klachten.

Het denk- en doenvermogen wordt door aanhoudende stress negatief beïnvloedt. Het vermogen om lange termijnbeslissingen te nemen neemt af. De focus ligt op korte termijn beslissingen om acute problemen op te lossen. Doelstellingen, overwegingen of plannen voor de toekomst worden verdrongen, verwaarloosd of onderschat. Het is moelijker om vast te houden aan eigen plannen en verleidingen te weerstaan. Het leidt dikwijls tot onverstandige beslissingen en verdere financiële problemen. Keuzes rondom de leefstijl resulteren bijvoorbeeld vaker in ongezond gedrag zoals roken, alcoholgebruik en het eten van fastfood. Impulsaankopen zijn daarnaast een voorbeeld van een verminderd vermogen om de juiste financiële keuzes te maken.

Chronische stress heeft een dubbel negatief effect op gezondheid: enerzijds via directe fysieke schade in het lichaam en anderzijds via beperkingen in het denk- en doenvermogen. Problemen worden minder goed aangepakt en zorgen voor nieuwe problemen. Hierdoor kan de stress weer verder toenemen of tot nieuwe stressoren leiden. Mensen komen zo in een vicieuze cirkel of zelfs in een negatieve spiraal terecht. Chronische stress is dan ook een belangrijke factor voor het in stand houden van gezondheidsachterstanden. Meer weten over stress en effect op gezondheid? Lees: Leven met ongezonde stress (Pharos).

 

Wat verstaan we onder doenvermogen?

Het vermogen om in actie te komen en vol te houden. Naast dat iemand begrijpt wat hij of zij zou moeten doen, men deze kennis ook daadwerkelijk kan omzetten in gedrag. Bijvoorbeeld meer te gaan bewegen voor een gezonder gewicht. Het betekent ook kunnen omgaan met verleidingen en tegenslagen. Doenvermogen komt onder druk te staan bij het ervaren van veel stress (Movisie).

Lees meer
Leven met ongezonde stress. Bron; Pharos. Leven met ongezonde stress. Bron; Pharos.